ELIZA Nedir? İlk Sohbet Robotunun ve ELIZA Etkisinin Hikâyesi
Bugün sohbet robotlarıyla konuşmak olağan. Ama ilk örnek, 1960'larda yalnızca birkaç yüz satırlık kurallarla çalışan bir programdı.
Kısa Cevap
ELIZA, MIT'den Joseph Weizenbaum'un 1964-1967 arasında geliştirdiği, 1966'da duyurulan bir doğal dil programıdır. Anahtar kelime eşleştirme ve cümle dönüştürme kurallarıyla sohbet ediyormuş gibi davranır; gerçekte metni anlamaz.
Nasıl Çalışıyordu?
Program girdideki anahtar kelimeleri tarar, her kelimenin betikte tanımlı bir önceliği vardır. En yüksek öncelikli kelime hangi kuralın uygulanacağını belirler. Kural iki adımdan oluşur: cümleyi parçalara ayırmak ve parçaları yeniden birleştirerek yanıt üretmek. Eşleşme yoksa içeriksiz bir cümle ya da önceki girdiden bir hatırlatma kullanılır. Orijinali MAD-SLIP dilinde yazılmıştı.
DOCTOR Betiği
En ünlü betik DOCTOR, Rogerian psikoterapisti taklit eder: kullanıcının sözünü soruya çevirir. Bu tercih, programın dünya bilgisine ihtiyaç duymamasını sağladı.
ELIZA Etkisi
Weizenbaum, insanların programa insan benzeri duygular yüklemesine şaşırdı. Sekreterinin onunla özel konuşmak için odadan çıkmasını istediği aktarılır. Bu eğilim "ELIZA etkisi" olarak adlandırıldı. Weizenbaum bu kaygılarını 1976'da Computer Power and Human Reason kitabında genişletti.
Bugünle Bağlantı
Büyük dil modelleri ELIZA'dan çok farklı çalışır; ama insanların akıcı metni anlayış sanma eğilimi bugün de geçerlidir.
Kaynaklar
Editör Notu
Bu içerik Bitcanlı Editörü tarafından genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; yatırım, vergi veya hukuk danışmanlığı değildir. Bitcanlı'nın bu yazıda anılan anılan kurum ve ürünlerle ticari bir ortaklığı yoktur ve hiçbirini önermez. Yazı, 4 Kasım 2026'da kontrol edilen kaynaklara dayanır.