Yapay zekâ ile üretilen görüntüler, sesler ve metinler, dijital içeriğin kaynağını sorgulamayı daha önemli hale getiriyor. Bir dosyanın nereden geldiğini ve nasıl değiştirildiğini bilmek, değerlendirmeye yardımcı olabilir.

Ancak kaynak geçmişi, içerikte anlatılan olayın doğruluğuyla aynı şey değildir. Gerçek bir kamerayla çekilmiş video da yanlış başlıkla paylaşılabilir. İmzalanmış bir belge de hatalı bilgi içerebilir.

Bu nedenle geleceğin kayıt sistemleri tartışılırken üç soru ayrılmalıdır: Kaydı kim oluşturdu, sonradan değiştirildi mi ve anlattığı olay gerçekten gerçekleşti mi?

“The Simulation Ledger” Nedir?

İfade, ekonomik işlemlerin, dijital kimliklerin ve yapay zekâ faaliyetlerinin doğrulanabilir kayıt sistemlerinde tutulabileceği bir gelecek fikrini anlatmak için kullanılabilir.

Ancak bu yaklaşımın ortak bir tanımı, standartlaşmış yöntemi veya kabul edilmiş tek bir bilimsel modeli bulunmuyor.

“Simulation” kelimesi de dünyanın bir simülasyon olduğuna ilişkin kanıt oluşturmaz. Bir dijital ortamın faaliyetlerini kaydetmekle fiziksel gerçekliğin tamamını kaydetmek farklı iddialardır.

Bu yazıda kavram, dijital kayıt altyapılarının kapsamının genişleyebileceği bir düşünce çerçevesidir.

Blockchain Neyi Doğrular?

Bir blockchain ağı, kendi protokol kurallarına göre işlemleri doğrular. Örneğin işlem yetkisinin ve bakiyenin kurallara uygunluğunu kontrol edebilir.

Ancak dış dünyadan gelen her bilginin doğruluğunu kendiliğinden bilemez. Bir kişinin gönderdiği ölçümün, belgenin veya açıklamanın gerçekliği ayrı bir meseledir.

Dolayısıyla zincirde geçerli bir kayıt bulunmasıyla, kayıtta ifade edilen iddianın doğru olması aynı şey değildir.

Blockchain, yanlış bir bilginin de sonradan değiştirilmesini zorlaştırabilir.

“Değiştirilemez” İfadesi Mutlak mı?

Blockchain kayıtları genellikle geriye dönük değişiklikleri zorlaştıracak biçimde tasarlanır. Ancak güvenlik, ağın mutabakat yapısına ve diğer teknik koşullara bağlıdır.

Akıllı kontratın güncel durumu da yeni işlemlerle değişebilir. Güncel değerin değişmesiyle geçmiş işlem kaydının değiştirilmesi farklıdır.

Bu nedenle bütün blockchain verilerini koşulsuz biçimde “asla değiştirilemez” olarak tanımlamak fazla geniştir.

Daha doğru yaklaşım, hangi kaydın hangi güven varsayımları altında korunduğunu açıklamaktır.

Dosyanın Hash’ini Kaydetmek Neyi Kanıtlar?

Bir dosyanın dijital özeti olan hash, daha sonra sunulan içerikle karşılaştırılabilir. Bu yöntem, dosyanın aynı içerikle eşleşip eşleşmediğini kontrol etmeye yardımcı olur.

Ancak hash, dosyanın kendisi değildir. İçerik başka yerde kaybolursa özetten bütün dosya geri getirilemez.

Ayrıca hash kaydı, dosyanın gerçek bir olayı anlattığını kanıtlamaz.

Örneğin sahte bir görselin özeti de kaydedilebilir. Sonraki doğrulama, yalnızca aynı sahte görselin sunulduğunu gösterebilir.

Deepfake Sorununu Blockchain Çözebilir mi?

Blockchain, belirli içerik kayıtlarının doğrulanmasında kullanılabilir. Ancak deepfake sorununu tek başına çözmez.

Üretim aşamasında yanlış veya sentetik içerik kaydedilmişse, kayıt bütünlüğü bunun niteliğini değiştirmez. İçeriğin bağlamı ve kaynağın güvenilirliği yine önemlidir.

Ayrıca içerik geçmişini doğrulamak için blockchain zorunlu değildir.

C2PA’nın Content Credentials yaklaşımı, dijital içeriğin kaynağı ve değişiklik geçmişi için kriptografik yöntemler kullanır; blockchain’e dayanmaz.

Content Credentials Ne Gösterir?

Content Credentials, bir içerikle ilişkilendirilmiş kaynak ve işlem geçmişi bilgilerinin doğrulanmasına yardımcı olabilir.

Ancak C2PA açıklamaları, bu bilgilerin içeriğin doğru, olgusal veya gerçeğe uygun olduğunu tek başına göstermediğini belirtir.

Ayrıca böyle bir kaydın bulunmaması, içeriğin mutlaka sahte olduğu anlamına gelmez.

Bu nedenle içerik değerlendirmesinde kaynak geçmişi, bağlam ve bağımsız doğrulama birlikte kullanılmalıdır.

Fiziksel Dünya Verileri Zincire Nasıl Girer?

Bir sensör, kurum veya veri sağlayıcı fiziksel dünyaya ilişkin bilgi üretebilir. Blockchain uygulamaları bu bilgiyi kullanmak için oracle gibi bağlantı mekanizmalarından yararlanabilir.

Ancak sensörün yanlış ölçmesi veya veri sağlayıcının hatalı bilgi göndermesi mümkündür.

Zincir, kendisine ulaşan bilginin kaynağındaki bütün sorunları otomatik olarak gidermez.

Bu yüzden kayıt sisteminin güvenliğiyle, veri toplama sisteminin güvenilirliği ayrı değerlendirilmelidir.

AI Kararları Blockchain’e Kaydedilebilir mi?

Bir yapay zekâ sisteminin model sürümü, kullanılan girdiler veya ürettiği çıktılarla ilgili kayıtlar tutulabilir. Bazı tasarımlarda bu kayıtların özetleri blockchain’e eklenebilir.

Ancak bütün model verilerinin doğrudan zincirde bulunması gerekmez. Büyük dosyalar için maliyet ve kapasite sınırlamaları önemlidir.

Üstelik kaydı bulunan bir kararın doğru veya adil olduğu sonucu çıkarılamaz.

İzlenebilir karar, mutlaka güvenilir karar değildir.

Kararı Kaydetmek Explainable AI Sağlar mı?

Açıklanabilir yapay zekâ, yalnızca girdi ve çıktı listesini saklamaktan daha kapsamlıdır.

NIST’in çerçevesi; açıklamanın bulunmasını, kullanıcı için anlamlı olmasını, karar sürecini doğru yansıtmasını ve sistemin bilgi sınırlarını dikkate almasını ele alır.

Bir modelin sürümünü bilmek, belirli kişiye neden belirli sonucu verdiğini her zaman açıklamaz.

Bu nedenle denetim kaydı ile anlaşılır karar açıklaması birbirini destekleyebilir; fakat aynı işlev değildir.

Dijital Kimlik Bütün Hayatı Zincire Yazmak mı?

Hayır. Kimlik doğrulama, kişinin bütün sağlık, eğitim ve sosyal verilerinin kamuya açık bir kayıtta tutulmasını gerektirmez.

W3C’nin doğrulanabilir kimlik bilgileri standardı, belirli kuruluşların verdiği belgelerin dijital olarak sunulması için bir çerçeve sağlar.

Ancak bir belgenin imzasını doğrulamakla, belgeyi veren kuruluşun bütün iddialarını doğru kabul etmek farklıdır.

Kimlik sistemlerinde gerekli bilgiyi sunmak, bütün kişisel geçmişi açıklamak anlamına gelmemelidir.

Tam Kayıt Sistemi Mahremiyet Riski Oluşturur mu?

Geniş veri toplama, farklı faaliyetlerin aynı kişiyle ilişkilendirilmesini kolaylaştırabilir. Özellikle kalıcı ve kamuya açık kayıtlar, sonradan kaldırılmak istenen bilgiler açısından sorun oluşturabilir.

Veriyi şifrelemek bazı riskleri azaltabilir. Ancak anahtarların korunması ve kayıtlar arasındaki bağlantıların görünürlüğü ayrıca önemlidir.

Bu nedenle daha fazla kayıt tutmak, her durumda daha güvenli sistem oluşturmaz.

Hangi verinin neden toplandığı ve ne kadar süre tutulduğu açıklanmalıdır.

Beyin Verileri ve İnsan Davranışları Tamamen Kaydedilebilir mi?

Belirli biyolojik veya sinirsel sinyaller ölçülebilir. Ancak bunları kişinin bütün düşüncelerinin ve niyetlerinin eksiksiz kaydı olarak sunmak doğru değildir.

Ölçüm ile yorum farklı aşamalardır. Bir modelin belirli duyguyu tahmin etmesi, o duyguyu kesin biçimde bildiği anlamına gelmez.

Blockchain’e eklenmesi de tahminin doğruluğunu artırmaz.

Bu nedenle “insanlığın tamamı kayıt altına alınacak” iddiası, mevcut yeteneklerin ötesinde bir gelecek varsayımıdır.

Merkeziyetsizlik Güven Sorununu Ortadan Kaldırır mı?

Bir kayıt ağının dağıtık olması, veri kaynağının veya uygulamanın da aynı ölçüde dağıtık olduğunu göstermez.

İçeriği üreten kurum, modeli işleten şirket veya kimlik belgesini veren kuruluş hâlâ önemli bir güven noktası olabilir.

Bu yüzden sistemin hangi bölümünü kimin kontrol ettiği incelenmelidir.

“Merkeziyetsiz” etiketi, kaynağa ve uygulamaya ilişkin bütün soruları cevaplamaz.

Bitcoin ve Ethereum’un Rolü Ne Olabilir?

Bitcoin, kendi kurallarına göre değer transferlerini kaydeder. Ethereum ise akıllı kontratlarla farklı kayıt ve yetkilendirme uygulamalarının kurulmasına imkân verir.

Ancak bu özellikler, iki ağın da bütün gerçekliği doğrulayan sistemler haline geleceğini göstermez.

Belirli bir uygulamada blockchain kullanmak anlamlı olabilir. Başka bir uygulamada imzalı kayıtlar veya farklı veri altyapıları yeterli olabilir.

Teknoloji seçimi, projenin gerçekten çözmek istediği soruna bağlı olmalıdır.

Blockchain Gerçeklik Kayıt Sistemi Olabilir mi?

Gerçekliğe ilişkin bazı kayıtların korunmasına ve doğrulanmasına yardımcı olabilir. Ancak kayıtla olayın kendisi arasındaki fark ortadan kalkmaz.

Kaynağın güvenilirliği, ölçümün doğruluğu ve içeriğin bağlamı ayrıca değerlendirilmelidir.

Bu tartışmanın güçlü dersi burada: Bir kaydın değiştirilmediğini göstermek, kaydın doğru olduğunu göstermekle aynı şey değildir.

Geleceğin güven altyapısı, yalnızca kalıcı kayıtlarla değil; güvenilir veri üretimi, bağımsız doğrulama ve kullanıcı haklarıyla birlikte kurulabilir.

Kaynaklar: C2PA ve Content Credentials teknik açıklamaları; NIST’in Four Principles of Explainable Artificial Intelligence çalışması; Ethereum’un oracle ve veri saklama belgeleri; W3C doğrulanabilir kimlik bilgileri standardı. spec.c2pa.org

Editör Notu

Bu içerik bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve yatırım tavsiyesi içermez. “The Simulation Ledger”, anlatılan kapsamıyla yerleşik bilimsel teori olarak sunulmamıştır. Blockchain kaydı, kriptografik imza ve içerik geçmişi; bir olayın gerçekliğini veya bir yapay zekâ kararının doğruluğunu tek başına kanıtlamaz.